صفات‌اتوزوم و وابسته به جنس
کروموزومهای جنسی و صفات وابسته به جنس
در جاندارانی که از طریق جنسی تولید مثل می‌کنند و دارای دو جنس نر وماده هستند، مشاهده کروموزومها نشان می‌دهد که این دو جنس از نظر وضعیت کروموزومی با هم تفاوت دارند. به عنوان مثال، در انسان که دارای 46 کروموزوم در هسته سلولهای خود است، 44 کروموزوم در دو جنس کاملاً مشابه و یکسان هستند. به این کروموزومها، «کروموزومهای غیرجنسی» یا «اتوزوم» می‌گویند. دو کروموزوم باقیمانده (کروموزومهای جنسی) در زن مشابه یکدیگر بوده، «کروموزوم X » نام دارند. به عبارت دیگر، مجموعه کروموزومهای یک زن طبیعی از 44 اتوزوم و دو کروموزوم X تشکیل شده است. در مورد مرد، کروموزومهای جنسی با یکدیگر تفاوت دارند. یکی از این کروموزومها بلندتر بوده و ساختمانی مشابه کروموزوم X زنان دارد و به همین نام نیز خوانده می‌شود. کروموزوم دیگر کوچک بوده و «کروموزوم y » نامیده می‌شود.
تعیین جنسیت : در موجودات مختلف، تعیین جنسیت براساس تفاوت کروموزومهای افراد نر و ماده صورت می‌گیرد . مثلاً در مورد مگس سرکه، در حالت طبیعی وضعیت کروموزومهای جنسی مثل انسان است. به عبارت دیگر، مگس سرکه ماده دارای دو کروموزوم X است و مگس سرکة نر دارای یک کروموزوم X و یک کروموزوم y است.
روشن است که در حالت طبیعی در انسان و مگس سرکه، فرد ماده از نظر کروموزومهای جنسی فقط یک نوع گامت تولید می‌کند و همة گامتهای فرد ماده دارای کروموزوم X خواهند بود. ولی فرد نر دو نوع گامت با فراوانی مساوی ایجاد می‌نماید. یعنی نیمی از گامتهای فرد نر حاوی کروموزوم X و نیم دیگر دارای کروموزوم y خواهند بود. اینکه تخمک حاوی کروموزوم X در هنگام لقاح با کدام نوع اسپرم لقاح یابد، تعیین کنندة جنسیت فرزند است. به عبارت دیگر اگر اسپرم دارای کروموزوم X در لقاح شرکت کند، فرزند ماده خواهد شد و اگر اسپرم دارای کروموزوم y با تخمک آمیزش یابد، فرزند نر خواهد شد.
در موجوداتی مانند ملخ، فرد ماده دارای دو کروموزوم جنسی است؛ ولی فرد نر تنها یک کروموزوم جنسی دارد. یعنی فرد ماده در هر سلول دارای 24 کروموزوم است. در صورتی که فرد نر در هر سلول خود، 23 کروموزوم دارد. به این ترتیب فرد ماده تنها یک نوع گامت 12 کروموزومی تولید می‌کند، ولی فرد نر دو نوع گامت 12 و 11 کروموزومی تولید می‌کند. بسته به این که تخمک 12 کروموزومی با کدام نوع اسپرم لقاح یابد، فرزند، نر یا ماده خواهد شد.
در پرنده‌ها و پروانه‌ها برخلاف موارد فوق، فرد ماده است که دو نوع گامت تولید می‌کند و تعیین جنسیت فرزند بسته به این است که کدام نوع از گامتهای فرد ماده در لقاح شرکت کند.
وراثت وابسته به جنس : پیش از این گفتیم که کروموزومهای همولوگ دارای اللهایی از ژنهای یکسانی هستند و صفت نهایی ظاهر شده، با توجه به رابطة بین دو الل در هر فرد تعیین می‌شود. در مورد کروموزومهای جنسی X و y دیدیم که این دو کروموزوم، از نظر طول با هم تفاوت دارند. طبیعی است که کروموزوم کوتاه y نمی‌تواند برای تمام ژنهای کروموزوم X دارای اللهای متقابلی باشد. با این حساب ، تعدادی از ژنهای کروموزوم X فاقد الل متقابلی روی کروموزوم y هستند. از آنجا که فرد نر فقط دارای یک کروموزوم X است، فقط دارای یک جایگاه و یک الل برای این ژنهاست و با توجه به اینکه پسر با فرمول کروموزومی Xy ، کروموزوم X خود را از مادر و کروموزوم y را از پدر دریافت می‌کند، لذا فقط می‌تواند این ژنها را از مادر خود بگیرد و این ژنها از پدر به پسر منتقل نمی‌شود. از طرف دیگر، دختر دارای دو کروموزوم X است و برای ژنهای مذکور، دو الل دارد که یکی از آنها را از مادر خود و دیگری را از پدر دریافت کرده است.
این وضعیت انتقال ژنهای کروموزوم X موجب می‌شود که وراثت وابسته به جنس از الگوی خاصی پیروی کند. اصلی‌ترین ویژگی این الگو این است که صفات وابسته به جنس در دو جنس رفتار یکسانی ندارند. مثلاً در جامعه مشاهده می‌شود که همواره توزیع حالات مختلف این صفات بین دو جنس متفاوت است. یا در خانواده، پدر و مادر در انتقال این صفات به فرزندان رفتار یکسانی ندارند و پسر و دختر نیز در دریافت این ژنها از والدین متفاوتند. این است که در واقع باید توجه داشت که وراثت وابسته به جنس، نسبت به وراثت اتوزومی دارای محدودیتهایی است ولی در حالت کلی با رعایت این محدودیتها، حالتهای به ارث رسیدن یک صفت وابسته به جنس در چهارچوب قوانین وراثت اتوزومی است . به عبارت دیگر، حالتهایی که صفات وابسته به جنس در الگوی وراثتی خود نشان می‌دهند، زیر مجموعه‌ای از حالتهای به ارث رسیدن صفات اتوزومی است.
به نام حق